۱۹ اردیبهشت ۱۳۹۸
اردیبهشت ۱۹, ۱۳۹۸

نگاهی به شرایط اجتماعی شهر اردبیل طی جنگ جهانی اول

اردیبهشت ۱۹, ۱۳۹۸ ۰ دیدگاه

نگاهی به شرایط اجتماعی شهر اردبیل طی جنگ جهانی اول

ویرانی‌های متعاقب جنگ جهانی اول در بخش‌های مختلفی از ایران قابل پیگیری است. با این همه بخش‌های جنوبی، غربی و شمال غربی ایران بیش از همه محل تاخت‌وتاز نیروهای روس و انگلیس بود و متعاقب آن مصائبی نظیر جنگ و قحطی در این نواحی بیش از سایر بخش‌های ایران احساس می‌شد. اردبیل یکی از شهرهایی است که وضعیت آن طی جنگ جهانی اول قابل‌توجه بود.

حضور نیروهای روسی در این شهر از یکسو و قحطی و بیماری‌های کشنده که در این زمان فراگیر شده بود، از سوی دیگر زندگی مردم شهر را در تنگنا قرار داده بود. امید اخوی، پژوهشگر تاریخ معاصر ایران طی سخنرانی خود در کنفرانس «ایران و پایان جنگ جهانی اول» که روز ۱۱ آذرماه در محل آرشیو ملی ایران برگزار شد، به واکاوی زوایای مختلف مصائبی که در طول و پس از جنگ مردم شهر اردبیل با آن دست به گریبان بودند، پرداخت.

به باور این پژوهشگر تاریخ شهر اردبیل به سبب بافت شهری و سیستم اداره محلاتی که داشت، با همت سران محلات، نسبت به دیگر شهرهای در معرض تهدید، آسیب کمتری دید. با این حال هنوز هم خاطرات شفاهی زیادی در رابطه با این دوره در اذهان مردم شهر باقی‌مانده که یادگاری از پدران آنهاست.

حضور نیروهای روس

زمانی‌که جنگ جهانی اول شروع شد، مردم اردبیل به تازگی یک بحران بزرگ را از سر گذرانده بودند و آن حملات بی‌وقفه شاهسون‌ها بود که دامنه بحث در رابطه با آن به تهران و نجف نیز کشیده شده بود. با این حال آرامش آنها چندان پایدار نبود و با آغاز جنگ جهانی اول مصائب تازه‌ای برای مردم این منطقه آغاز شد.

چرا که اردبیل همواره محل تلاقی نیروهای بیگانه و متخاصم بوده و شاهد حضور این نیروها از پیش از جنگ جهانی اول تا مدت‌ها پس از جنگ جهانی دوم در این منطقه هستیم. با توجه به بافت شهری اردبیل و محله‌های آن روند تحولات در این شهر طی دوره جنگ جهانی اول و پایان آن قابل‌توجه است. منطقه نارین‌قلعه در اردبیل که در سال ۱۳۱۵ به فرمان رضاشاه تخریب شد و در گذشته زندان اردبیل نیز در این منطقه واقع بود، بعد از تخریب به مرکز اداری شهر مبدل شد.

در دوره جنگ این منطقه محل حضور روس‌ها بود و کار کنترل امور منطقه عملا به‌دست آنها افتاده بود. ظاهرا حتی پرچم ایران را از مکان‌های عمومی این منطقه پایین آورده بودند. در یکی از اسنادی که در این رابطه وجود دارد، تلگرافی است که از نظمیه اردبیل به وزارت داخله در ۱۴ ربیع‌الثانی ۱۳۳۶ ه.ق ارسال می‌شود و طی آن از به اهتزاز در آمدن مجدد بیرق ایران در نارین‌قلعه و برخی از اماکن عمومی اردبیل ابراز خشنودی شده است.

در اسناد دیگری که در سازمان اسناد نیز موجود است، فرماندار اردبیل بارها طی تماس‌هایی با تهران به این نکته اشاره می‌کند که روس‌های ساکن در این منطقه هیچ‌گونه اجاره بهایی پرداخت نمی‌کنند. آنها حاضر نیستند از اماکن دولتی ما خارج شوند و در مکان دیگری که از طرف ایرانی‌ها به آنان پیشنهاد می‌شود، ساکن شوند.

ناتوانی محلات در کنترل بحران

بحران قحطی بعد از جنگ جهانی اول، مانند دیگر نواحی ایران، دامان مردم اردبیل را نیز به‌طور وسیع گرفت. حتی امروزه نیز در برخی اصطلاحات و کنایه‌ها از قحطی آن دوران یاد می‌شود و در محاورات مردم مورد استفاده است.کمبود خواربار و مواد خوراکی در آن دوران محسوس بود. این درحالی است که اردبیل در شمار سرزمین‌های پربارش قرار داشت که به لحاظ مراتع و کشاورزی اوضاع مساعدی داشت اما دقیقا در همین چند سال جنگ جهانی اول دچار نوعی کم‌آبی و کاهش میزان بارش شده بود.

در گذشته پیش از این اتفاق اگر هم گزارش‌هایی از کمبود مواد غذایی در اردبیل وجود داشت، مردم با خشکباری که هم خودشان تهیه می‌کردند و هم از مراغه و ارومیه می‌آوردند، گذران زندگی می‌کردند. به علاوه محلات نیز به یکدیگر کمک می‌کردند. در این برهه یک وضعیت کاملا استثنایی ایجاد شد که حتی سران محلات هم در این زمان دچار مشکل شدند و مناطق اطراف اردبیل نیز با قحطی دست و پنجه نرم می‌کردند و امکان انتقال مواد غذایی به شهر وجود نداشت.